Τα συναισθήματά μας μάλλον ήταν πιο εύκολο να τα διαχειριστούμε όταν ζούσαμε σε μικρές κοινότητες και χωριά, επειδή νιώθαμε πιο ασφαλείς στις σχέσεις μας από ό,τι νιώθουμε σήμερα. Τα συναισθήματα συχνά μας δίνουν ενδιάμεση ανατροφοδότηση για τα κίνητρά που έχουμε να κάνουμε κάτι. 

Για παράδειγμα, έχουμε συναισθήματα που επικεντρώνονται σε απειλές για τον εαυτό μας και στόχους και προσπάθειες για συμπεριφορές αυτοπροστασίας. Γενικά αυτά τα συναισθήματα μας είναι δυσάρεστα γιατί μας κατευθύνουν προς τις απειλές και την ανάγκη να κάνουμε κάτι. Ωστόσο, βιώνουμε και συναισθήματα θετικά και ευχάριστα. Αυτά συνδέονται με το αίσθημα επιτυχίας και επίτευξης των στόχων μας ή το αίσθημα ικανοποίησης. Ο τρόπος με τον οποίο ασχολούμαστε με τα συναισθήματά μας, οι σκέψεις και η κατανόησή μας γι’ αυτά και για τις καταστάσεις που μπορεί να τα ανακινήσουν, μπορεί να μας βοηθήσει πολύ να ηρεμήσουμε ή να κάνει τα πράγματα χειρότερα για μας.

Τα συναισθήματά μας εξελίχθηκαν για να μας βοηθήσουν να εντοπίζουμε πράγματα, ιδιαίτερα πράγματα που είναι απειλητικά, και να κάνουμε κάτι για αυτά. Γενικά, αν τα πράγματα πάνε καλά, νιώθουμε θετικά συναισθήματα, αλλά αν δεν είναι, τότε μπορεί να νιώσουμε δυσάρεστα συναισθήματα. Για να το καταλάβουμε καλύτερα αυτό, μπορούμε να δούμε τους τύπους των συναισθημάτων που έχουμε και τι είναι σχεδιασμένα να μας βοηθούν να σκεφτόμαστε και να κάνουμε.

Είδη συναισθημάτων και η χρησιμότητά τους

Ο θυμός είναι ένα παλιό, αμυντικό συναίσθημα. Ο θυμός και η απογοήτευση μπορεί να προκύψουν από πολλές αιτίες, όπως η αίσθηση ματαίωσης και αποκλεισμού (π,χ, να χάσει κάποιος τα κλειδιά του αυτοκινήτου του λίγο πριν πάει σε μια σημαντική συνάντηση!) ή μπορεί να προκύψει από μια αίσθηση αδικίας ή επίκρισης και προσβολής από άλλους ανθρώπους. Ο θυμός μας κάνει να θέλουμε να προσεγγίσουμε το πρόβλημα, να κάνουμε κάτι γι' αυτό, να το «τακτοποιήσουμε». Μπορεί επίσης να μας κάνει να θέλουμε να εκδικηθούμε ένα άλλο άτομο εάν μας έχει στενοχωρήσει ή έχει στενοχωρήσει κάποιον που αγαπάμε.

Όταν ο θυμός ξεκινάει, το σώμα μας αισθάνεται με έναν συγκεκριμένο τρόπο: το μυαλό μας εστιάζει και ασχολείται με πράγματα που μας ενοχλούν. Έχουμε ορισμένους τύπους σκέψεων που συνοδεύουν το θυμό. Για παράδειγμα, «Πως μπόρεσε;», «Πώς τόλμησε;», «Βρε τον ηλίθιο!» κοκ.

Θα μας κάνει επίσης να θέλουμε να συμπεριφερθούμε και να κάνουμε πράγματα με συγκεκριμένο τρόπο («θα τους δείξω…..»). Ίσως θέλουμε να φωνάξουμε, να βρίσουμε, να είμαστε επιθετικοί, να εκδικηθούμε ή να αποσυρθούμε.

Βλέπουμε λοιπόν ότι αυτό το σημαντικό συναίσθημα του θυμού μπορεί να κατευθύνει τις σωματικές μας αισθήσεις. τα συναισθήματά μας, την προσοχή μας, τις σκέψεις μας (και τα πράγματα στα οποία επικεντρωνόμαστε και ξαναγυρίζουμε συνεχώς στο μυαλό μας) και μας προτρέπει να συμπεριφερόμαστε με συγκεκριμένους τρόπους. Όλοι έχουμε τα κουμπιά μας που μπορεί να πατηθούν.

Το άγχος είναι ένα άλλο πολύ σημαντικό και βασικό αμυντικό συναίσθημα που επικεντρώνεται στις απειλές. μας δίνει μια αίσθηση επείγοντος, ωθώντας μας να κάνουμε κάτι. Το άγχος μπορεί να μας κάνει να θέλουμε να δραπετεύσουμε και να κρατήσουμε τον εαυτό μας ασφαλή και μακριά από τον κίνδυνο. Όταν το άγχος συνεχίζει, τραβά τη σκέψη μας να επικεντρωθεί σε κινδύνους και απειλές. Και πάλι βλέπουμε ότι αυτό το σημαντικό συναίσθημα του άγχους μπορεί να κατευθύνει τις σωματικές μας αισθήσεις, τα συναισθήματά μας, την προσοχή μας, τις σκέψεις και τη συμπεριφορά μας. Όπως ο θυμός, πιθανότατα θα υπάρχουν ορισμένα πράγματα στη ζωή σας που σας κάνουν να αγχώνεστε. Όπως συμβαίνει με όλα τα συναισθήματα, χρειάζεται να κάνουμε μια παύση και να σκεφτούμε αν θέλουμε να κυριαρχούμαστε απ’ αυτά τα πρωτόγονα συναισθήματα, να τα αναγνωρίσουμε γι’ αυτό που είναι – βασικά προγράμματα του εγκεφάλου–  και να μάθουμε να τα διαχειριζόμαστε με διαφορετικούς τρόπους.

Η αηδία είναι διαφορετική από το άγχος και το θυμό. Μας κάνει να θέλουμε να αποβάλλουμε επιβλαβείς ουσίες ή να απομακρυνθούμε από αυτές. Οι εκφράσεις του προσώπου μας όταν νιώθουμε αηδία διαφέρουν αρκετά απ΄αυτές τιυ θυμού και του άγχους.

Η αηδία σχεδιάστηκε αρχικά για να μας κρατά μακριά από τοξικές ουσίες και συνήθως συνδέεται με σωματικές αντιδράσεις σε κάποια πράγματα.

Όταν η αηδία συνδυάζεται με το θυμό, μπορεί να έχουμε περιφρόνηση.

Έτσι πάλι βλέπουμε ότι αυτό το σημαντικό συναίσθημα μπορεί να κατευθύνει τις σωματικές μας αισθήσεις, τα συναισθήματά μας, την προσοχή μας, τις σκέψεις μας και μπορεί να μας προτρέψει να συμπεριφερθούμε με συγκεκριμένους τρόπους.

Η ντροπή είναι συνήθως ένα μείγμα από άλλα συναισθήματα, όπως θυμό, άγχος και αηδία. Είναι ένα συναίσθημα που συνδέεται ξεκάθαρα με την αίσθηση του εαυτού μας. Συνήθως, η ντροπή μας κάνει να θέλουμε να τρέξουμε μακριά, ή να «κλείσουμε» και να είμαστε υποχωρητικοί για να αποφύγουμε την απόρριψη. Μπορεί να νιώθουμε ντροπή αν πιστεύουμε ότι οι άλλοι μας περιφρονούν ή μας βλέπουν ως κατώτερους κατά κάποιο τρόπο. Μερικές φορές εκφράζουμε τη ντροπή μέσα από θυμό και κριτική προς τους άλλους. Για παράδειγμα, η Μαρία κάνει ένα επικριτικό σχόλιο για το Γιάννη που τρώει πάρα πολλά πατατάκια και παίρνει βάρος. Αυτός έχει ένα ξέσπασμα θυμού λέγοντας: «Έτσι όπως μαγειρεύεις, πως μπορείς να με κατηγορείς;» Αυτή η αυτόματη απόκριση συνδέεται με μια υποκείμενη συναισθηματική ευαισθησία σχετικά με το βάρος του, επειδή ο ίδιος αισθάνεται άσχημα γι’ αυτό. Ντροπιάζει τη Μαρία επειδή ο ίδιος έχει ντροπιαστεί.

Το μυαλό μας το κάνει αυτό πολύ εύκολα και χωρίς πολλή σκέψη:  στρέφεται γρήγορα στην αυτοάμυνα.

Η ντροπή συνδέεται επίσης με το πώς σκεφτόμαστε και νιώθουμε για τον εαυτό μας. Ο Γιάννης θα μπορούσε να είχε ανταποκριθεί διαφορετικά. Θα μπορούσε να σιωπήσει ή να μελαγχολήσει σκεπτόμενος ότι το βάρος του δεν είναι ελκυστικό και ότι πασχίζει να ελέγξει τη διατροφή του. Φυσικά, είναι πιθανές τόσο οι θυμωμένες/αμυντικές όσο και οι καταθλιπτικές αντιδράσεις. Έτσι, πάλι βλέπουμε ότι η ντροπή μπορεί να κατευθύνει τις σωματικές μας αισθήσεις, τα συναισθήματα, την προσοχή και τις σκέψεις μας και να μας παροτρύνει να συμπεριφερθούμε με συγκεκριμένους τρόπους.

Η ενοχή μας κάνει να είμαστε προσεκτικοί μην εκμεταλλευτούμε ή βλάψουμε τους άλλους και μας ωθεί να προσπαθήσουμε να επιδιορθώσουμε τη σχέση, αν κάνουμε κάτι λάθος.

Οι άνθρωποι συχνά μπερδεύουν τη ντροπή με την ενοχή, αλλά η ενοχή σχετίζεται περισσότερο με το να θέλουμε να αποφύγουμε να πληγώσουμε τους άλλους και να είμαστε έτοιμοι να επανορθώσουμε αν κάνουμε κάτι τέτοιο. Έτσι, για παράδειγμα, η Μαρία μπορεί να σκεφτεί ότι ο Γιάννης πληγώθηκε από το σχόλιό της και ο Γιάννης μπορεί να σκεφτεί ότι ήταν αγενής με τη Μαρία. Αυτές είναι αντιδράσεις ενοχής. Και οι δύο θα μπορούσαν στη συνέχεια να ζητήσουν συγγνώμη, αναγνωρίζοντας ότι τα σχόλιά τους έγιναν στην ένταση της στιγμής. Ιδανικά, θα μπορούσαν στη συνέχεια να σκεφτούν πώς να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα μαζί.

Όταν νιώθουμε ντροπή, η προσοχή μας εστιάζεται στον εαυτό μας (ως κακό, μη ελκυστικό ή με ελαττώματα) και στο τι σκέφτονται οι άλλοι για μας. Αντίθετα, όταν αισθανόμαστε ενοχή επικεντρωνόμαστε στη συμπεριφορά μας και στο πώς μπορούμε να αποκαταστήσουμε οποιοδήποτε κακό μπορεί να έχουμε προκαλέσει. Δεν θεωρούμε απαραίτητα τους εαυτούς μας κακούς, αλλά θέλουμε να επανορθώσουμε για τη συμπεριφορά μας. Στην ενοχή απλώνουμε το χέρι με την καρδιά μας και νιώθουμε λύπη. Στη ντροπή αποσυρόμαστε και νιώθουμε φόβο, αηδία ή θυμό.

Το βασικό σημείο είναι ότι, πάλι, βλέπουμε ότι η ενοχή μπορεί να κατευθύνει τις σωματικές μας αισθήσεις, τα συναισθήματά μας, την προσοχή μας, τις σκέψεις και τη συμπεριφορά μας.

Τι γίνεται με τα θετικά συναισθήματα; Τι λειτουργικότητα έχουν;

Εκτός από τα «αρνητικά» συναισθήματα που επικεντρώνονται στις απειλές και στην αυτοπροστασία, υπάρχει επίσης μια σειρά θετικών συναισθημάτων που μας κατευθύνουν προς πράγματα που είναι βοηθητικά για μας.

Ο ενθουσιασμός είναι ένα συναίσθημα που μας δίνει ενέργεια και μας κατευθύνει προς συγκεκριμένα πράγματα. Γενικά αισθανόμαστε ενθουσιασμένοι για κάτι που θέλουμε να κάνουμε ή να πετύχουμε. Μπορεί επίσης να έχουμε ενθουσιασμό όταν το πετύχουμε. Εάν συμβεί κάτι σημαντικό, όπως το να κερδίσεις ένα λαχείο και να γίνεις εκατομμυριούχος, ο οργανισμός σου  μπορεί να μπει σε υπερδιέγερση. Μπορεί να έχεις έμμονες σκέψεις και να νιώθεις το σώμα σου σε υπερένταση. Είσαι πολύ ενθουσιασμένος και μπορεί να δυσκολεύεσαι να κοιμηθείς.

Τόσο συναρπαστικά πράγματα δεν συμβαίνουν συχνά, φυσικά, αλλά μικρότερα πράγματα συμβαίνουν. Ο ενθουσιασμός μπορεί να προκύψει και από μικρά επιτεύγματα, όπως το να σε καλέσουν σε ένα πάρτι με τους φίλους σου ή να σου προτείνουν μια δουλειά ή να αποδεχτεί την πρόσκλησή σου κάποιος με τον οποίο ήθελες να βγεις.. Παρόμοια μπορεί να τον νιώσεις επειδή το το παιδί σου τα πάει καλά ή η αγαπημένη σου ποδοσφαιρική ομάδα πάρει το πρωτάθλημα.

Ωστόσο, εάν αναζητούμε συνεχώς ενθουσιασμό ή εξαρτιόμαστε από τα συναισθήματα που συνδέονται με την επίτευξη ή τον έπαινο για να νιώσουμε καλά, αυτό μπορεί να μας οδηγήσει στο να θέλουμε όλο και περισσότερα. Τα ευχάριστα συναισθήματά μας μπορεί να εξατμίζονται αν δεν τα καταφέρνουμε, δεν επιτυγχάνουμε ή δεν εισπράτουμε επαίνους και εκτίμηση. Τα κατώφλια της ευχαρίστησης συνεχίζουν να μετακινούνται και αυτό που μας ικανοποιούσε πριν από χρόνια μπορεί να μην το κάνει πλέον.

Η ικανοποίηση είναι ένα θετικό συναίσθημα πολύ διαφορετικό από αυτό του ενθουσιασμού. Μας δίνει την αίσθηση ότι είμαστε σε γαλήνη και ευημερία. Η ικανοποίηση μας βοηθά να σταματήσουμε να ωθούμε τον εαυτό μας και να θέλουμε να τα καταφέρνουμε συνέχεια. Αυτό μας επιτρέπει να ξεκουραστούμε. Είναι ενδιαφέρον ότι δεν είναι ένα συναίσθημα στο οποίο εστιάζουν πολύ οι δυτικές κοινωνίες, αλλά όπως θα δούμε σύντομα είναι κλειδί για την ευημερία. Το να μάθεις να είσαι ικανοποιημένος και να εστιάζεις σε πράγματα που σου αρέσουν και με τα οποία είσαι ευχαριστημένος στο εδώ και τώρα, μπορεί να είναι πολύ σημαντικό και να εξουδετερώσει την τάση να σκέφτεσαι συνέχεια ότι θέλεις περισσότερα ή να τα πας καλύτερα.

Η αγάπη και η στοργή είναι συναισθήματα που δείχνουν θετικές σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων και λένε στον εγκέφαλό μας ότι είμαστε ασφαλείς. Όταν αισθανόμαστε ασφαλείς με άλλους ανθρώπους και γνωρίζουμε ότι μπορούμε να απευθυνθούμε σε αυτούς για βοήθεια, αυτό μετριάζει το σύστημα εντιπισμού απειλών. Αυτά τα συναισθήματα μάς βοηθούν να χτίσουμε δεσμούς και να σκεφτόμαστε ο ένας τον άλλον ακόμη κι όταν δεν είμαστε μαζί τους. Όταν νιώθουμε ότι μας νοιάζονται, αυτό μπορεί να μας βοηθήσει να βιώσουμε τα σημαντικά θετικά συναισθήματα ασφάλειας και ανοιχτότητας προς τους γύρω μας. Το να μάθουμε να είμαστε ευαίσθητοι προς τον εαυτό μας και να τον φροντίζουμε μπορεί επίσης να μας βοηθήσει να νιώθουμε πιο θετικοί στον κόσμο.

Εσείς σκέφτεστε για τον εαυτό σας ή τα συναισθήματά σας σκέφτονται για εσάς;

Για να είμαστε ειλικρινείς, συχνά παγιδευόμαστε σε ένα συναίσθημα και το συναίσθημα κατευθύνει τη σκέψη μας. Μερικές φορές δεν έχουμε μάθει πώς να κάνουμε πίσω και να μην παρασυρόμαστε στη δίνη του συναισθήματος. Το συναίσθημα λέει «σκέψου αυτό», «μείνε σ’ αυτό», «ανησύχησε για αυτό» και απλά το κάνουμε. Φυσικά είναι και αμφίδρομο. Ο τρόπος με τον οποίο σκεφτόμαστε τα πράγματα, οι ερμηνείες και τα νοήματα που δίνουμε σε πράγματα που μας συνέβησαν, μπορεί επίσης να ανακινήσει και να πυροδοτήσει τα συναισθήματά μας. Αλλά μπορεί επίσης να επιλέξουμε να χρησιμοποιήσουμε τις νέες ικανότητες του εγκεφάλου μας, οι οποίες μας επιτρέπουν να κάνουμε πίσω, να σκεφτούμε και να προβληματιστούμε, για να μας βοηθήσουν να ηρεμήσουμε μετατοπίζοντας την προσοχή μας και εστιάζοντας ξανά σε πράγματα που είναι βοηθητικά.

Τα δυσάρεστα συναισθήματα συνδέονται με την αυτοπροστασία

Τα συναισθήματα, λοιπόν, έχουν συγκεκριμένες λειτουργίες, ακόμα κι αν είναι δυσάρεστα και επώδυνα για εμάς. Μερικές φορές αποκαλούμε αρνητικά ή κακά τα συναισθήματα αυτοπροστασίας που εστιάζουν στην απειλή. όπως το άγχος ή ο θυμός. Ωστόσο, αυτό μας βάζει σε λάθος πλαίσιο για τη διαχείρισή τους. Δεν αποτελούν αρνητικά συναισθήματα απλώς και μόνο επειδή νιώθουμε άσχημα. Είναι μέρος του συστήματος αυτοπροστασίας μας. Μόλις αρχίσουμε να εξοικειωνόμαστε μαζί τους, θα διαπιστώσουμε ότι είναι πιο εύκολο να τα διαχειριστούμε.

Επίσης, υπάρχουν πολλοί καλοί λόγοι για να νιώσουμε άσχημα. Φανταστείτε πώς θα ήταν ένα άτομο που δεν είχε την ικανότητα να νιώσει θυμό, φόβο, αηδία, ντροπή ή ενοχή. Αυτά τα συναισθήματα είναι μέρος της ύπαρξής μας. Έχουν εξελιχθεί ως μέρος της ανθρώπινης φύσης μας. Αλλά να θυμάστε ότι δεν επιλέξαμε να έχουμε αυτά τα συναισθήματα. Έχουν χτιστεί και εξελίσσονται εδώ και πολλά εκατομμύρια χρόνια.

Ζούμε σε έναν κόσμο που τονίζει τη σημασία της ευτυχίας και του να νιώθεις καλά. Το πρόβλημα είναι ότι μπορεί να παρασυρθείς από κάποιους τέτοιους ισχυρισμούς, επειδή δεν μας λένε επίσης ότι το να νιώθεις άσχημα είναι, μερικές φορές, ένα φυσιολογικό, σημαντικό, μέρος της ζωής και μακροπρόθεσμα μπορεί να είναι καλό για μας. Το άγχος για την αποτυχία στις εξετάσεις σου, μπορεί να σε κάνει να μελετήσεις σκληρά ή το άγχος για ορισμένες περιοχές της πόλης θα σε κρατήσει μακριά από αυτές. Είναι σημαντικό να μάθουμε να ισορροπούμε τα συναισθήματά μας.

Αναλογιστείτε επίσης ότι εάν κάποιος που αγαπάμε πεθάνει, μπορεί να βρεθούμε σε μια κατάσταση βαθιάς θλίψης, η οποία είναι φυσικά πολύ δυσάρεστη, με τα συνοδά προβλήματα ύπνου, το κλάμα, την ακινητοποίηση, το θυμό και τα αισθήματα κενού. Μπορεί να έχουμε μάθει να μοιραζόμαστε αυτά τα συναισθήματα ή να μην τα εκφράζουμε, αλλά στους περισσότερους από εμάς υπάρχει μια δυνητική κατάσταση θλίψης.

Ως άλλο παράδειγμα, όλοι έχουμε τη δυνατότητα για επιθετικές, εκδικητικές φαντασιώσεις και συμπεριφορές: αν κάποιος έβλαψε το παιδί σας, η εσωτερική σας επιθυμία για εκδίκηση θα μπορούσε να είναι έντονη. Και, φυσικά, όλοι έχουμε τη δυνατότητα να αισθανόμαστε άγχος.

Όλα αυτά τα πιθανά συναισθήματα βρίσκονται στο γενετικό μας σχέδιο και υπάρχουν γενετικές και αναπτυξιακές διαφορές μεταξύ μας που επηρεάζουν το πόσο εύκολα ή έντονα αυτά τα συναισθήματα μπορούν να πυροδοτηθούν στον καθένα μας.

Όροι και Προϋποθέσεις Αναδημοσίευσης Περιεχομένου

Συγγραφέας άρθρου: Παναγιώτα Δ. Κυπραίου Ψυχολόγος Υγείας (MSc) - Σωματική & Gestalt Ψυχοθεραπεύτρια (ECP) - Επόπτρια Σωματικής Ψυχοθεραπείας - Συντονίστρια Σχολών Γονέων  https://www.psychotherapeia.net.gr

Πηγές

Gilbert, P. (2010). Training Our Minds in, with and for Compassion.

Gerhardt, S. (2004). Why Love Matters. How Affection Shapes a Baby’s Brain. London: Bruner- Routledge.

Cozolino, L. (2007). The Neuroscience of Human Relationships: Attachment and the Developing Brain. New York: Norton