Ας ξεκινήσουμε με μια εισαγωγή για το πεδίο των νευροεπιστημών.

Τι είναι οι νευροεπιστήμες;

Οι νευροεπιστήμες αποτελούν το διεπιστημονικό πεδίο που ασχολείται με τη μελέτη του νευρικού συστήματος. Αναλύουν τι κάνει τον εγκέφαλο και το ευρύτερο νευρικό σύστημα να λειτουργούν: βιολογικές και χημικές διεργασίες.

Αν και ο τρόπος που λειτουργεί ο εγκέφαλος έχει μελετηθεί από την εποχή των αρχαίων Αιγυπτίων, οι νευροεπιστήμες αναπτύχθηκαν ραγδαία τα τελευταία χρόνια, περιλαμβάνοντας στοιχεία μοριακής βιολογίας, ανθρώπινης συμπεριφοράς, ανατομίας και πολλά άλλα.

Στη διαμόρφωσή της, η νευροεπιστημονική έρευνα επικεντρώθηκε κατά κύριο λόγο σε μοριακές και κυτταρικές μελέτες μεμονωμένων νευρώνων. Ωστόσο, μέσω της χρήσης πρωτοποριακών νέων εργαλείων απεικόνισης και προσομοίωσης υπολογιστή, η σύγχρονη νευροεπιστήμη είναι πλέον σε θέση να παρέχει πληροφορίες για την ανατομία του εγκεφάλου και τη νευρολογική, σωματική και ψυχολογική λειτουργία -ουσιαστικά, για το πώς συνδέονται ο εγκέφαλος, το σώμα και η ψυχή.

Η σύγχρονη νευροεπιστήμη αξιολογεί το νευρικό σύστημα, μελετά τη δομή του, πως αναπτύσσεται και πως λειτουργεί. Εξετάζει επίσης πώς το νευρικό σύστημα μεταβάλλεται και πως δυσλειτουργεί. Τα νευρωνικά «μονοπάτια» στον εγκέφαλο μεταδίδουν πληροφορίες και αυτές οι συνδέσεις αποτελούν το βασικό τομέα μελέτης για τους νευροεπιστήμονες.

Μέσω εξειδικευμένου εξοπλισμού σάρωσης του εγκεφάλου, οι επιστήμονες μπορούν να δουν πώς λειτουργούν οι συνδέσεις στον εγκέφαλο, να εντοπίσουν βλάβες και να διερευνήσουν τις επιπτώσεις βλάβης των νευρωνικών «μονοπατιών» στο σώμα και στο μυαλό.

Κλάδοι νευροεπιστημών

Ορισμένοι κλάδοι νευροεπιστημών επικεντρώνονται στη νευρωνική βάση της συμπεριφοράς και στις διαδικασίες που δημιουργούν και μεταβάλλουν το νευρικό σύστημα. Άλλοι κλάδοι οργανώνουν νευροεπιστημονικά δεδομένα εφαρμόζοντας υπολογιστικά μοντέλα και αναλυτικά εργαλεία.

Η Γνωστική νευροεπιστήμη ασχολείται με τη μελέτη του τρόπου με τον οποίο η βιολογία παράγει ψυχολογικές λειτουργίες. Ερευνά τη σχέση μεταξύ νευρικών κυκλωμάτων και νοητικής επεξεργασίας.

Η Συμπεριφορική νευροεπιστήμη (ή βιοψυχολογία) εφαρμόζει βιολογικές αρχές στη μελέτη της συμπεριφοράς σε ανθρώπους και ζώα. Εστιάζει στους μηχανισμούς του εγκεφάλου που διέπουν τη συμπεριφορά.

Η Κυτταρική νευροεπιστήμη αφορά στη μελέτη των νευρώνων και των φυσιολογικών ιδιοτήτων τους σε κυτταρικό επίπεδο. Εστιάζει στο πώς ο εγκέφαλος αναπτύσσεται και αλλάζει με την πάροδο του χρόνου καθώς ανταποκρίνεται στις εμπειρίες.

Η Μοριακή νευροεπιστήμη μελετά τη βιολογία του νευρικού συστήματος. Οι μοριακοί νευροεπιστήμονες επικεντρώνονται στη μοριακή συμπεριφορά και στις διεργασίες των νευρώνων, εξετάζοντας τη δομή του νευρικού συστήματος, καθώς και πώς λειτουργεί και αναπτύσσεται.

Τα Νευρωνικά συστήματα ασχολούνται με τη μελέτη νευρικών συστημάτων και κυκλωμάτων, με έμφαση σε πολυπλοκότητες, για παράδειγμα, το πώς σχηματίζονται τα νευρικά κυκλώματα και πώς παράγουν λειτουργίες όπως αντανακλαστικά, μνήμη και συναισθηματικές αποκρίσεις. Ένας βασικός τομέας έρευνας είναι ο τρόπος με τον οποίο τα δίκτυα νευρώνων διέπουν σύνθετες διαδικασίες και συμπεριφορές.

Η Υπολογιστική νευροεπιστήμη (ή θεωρητική νευροεπιστήμη) μελετά την ανάπτυξη και λειτουργία της δομής του εγκεφάλου μέσω μαθηματικών μοντέλων, προσομοίωσης υπολογιστή και θεωρητικής αξιολόγησης.

Η Νευροψυχολογία αφορά στη μελέτη τόσο της νευροεπιστήμης όσο και της ψυχολογίας. Οι νευροψυχολόγοι επικεντρώνονται στις σχέσεις μεταξύ του εγκεφάλου και της νευροψυχολογικής λειτουργίας - συνήθως, στις αλλαγές της συμπεριφοράς μετά από μια νευρολογική ασθένεια ή τραυματισμό.

Πως μπορούν οι νευροεπιστήμες να βοηθήσουν την επιστήμη της ψυχολογίας;

Η ψυχολογία και οι νευροεπιστήμες μπορούν να αλληλοσυμπληρώνονται με πολλούς τρόπους. Μαζί, οι δύο τομείς μπορούν να βοηθήσουν στην απάντηση ερωτήσεων σχετικά με τη γνώση και τη συμπεριφορά, την ανάπτυξη του νευρικού συστήματος, τη νευροψυχοφαρμακολογία και την πλαστικότητα.

Η κατανόηση του τρόπου λειτουργίας του εγκεφάλου σε επιστημονικό επίπεδο και η χρήση τεχνολογίας όπως οι σαρωτές εγκεφάλου μπορούν να βοηθήσουν στον εντοπισμό συσχετίσεων μεταξύ εγκεφάλου και ψυχικών καταστάσεων. Οι νευροεπιστήμες έχουν δημιουργήσει για τους επιστήμονες νέους και προηγμένους τρόπους αξιολόγησης των βιολογικών διεργασιών που διέπουν τη συμπεριφορά, κάτι που με τη σειρά του επιτρέπει στους επαγγελματίες να παίρνουν πιο ενημερωμένες αποφάσεις σχετικά με ψυχικές παρεμβάσεις και θεραπείες.

Αναφορικά με το πώς η ψυχολογία και οι νευροεπιστήμες συνεργάζονται για να παράξουν θετικά αποτελέσματα, οι νευροεπιστήμες έχουν προσφέρει ορισμένα σημαντικά ευρήματα σε σχέση με τις ακόλουθες καταστάσεις που επηρεάζουν την ψυχική υγεία και τη συμπεριφορά:

Νόσος του Parkinson

Είναι μια εκφυλιστική διαταραχή του νευρικού συστήματος που προκαλεί βλάβη των νευρικών κυττάρων του εγκεφάλου τα οποία ελέγχουν την κίνηση, επηρεάζοντας επίσης τις ικανότητες λήψης αποφάσεων του ατόμου.

Η νευροεπιστήμη βοηθά στην αύξηση κατανόησης της πορείας της νόσου με διάφορους τρόπους, όπως η δημιουργία υπολογιστικών μοντέλων που παρέχουν πληροφορίες για την ισχύ των συνδέσεων στην περιοχή των βασικών γαγγλίων του εγκεφάλου. Το πώς διαφέρουν οι συνδέσεις στους ασθενείς με Parkinson μπορεί να βοηθήσει τους επιστήμονες να δημιουργήσουν θεραπείες εξατομικευμένες σε μοτίβα νευρωνικού εκφυλισμού.

Νόσος Alzheimer

Η νόσος Alzheimer χαρακτηρίζεται από γνωστική επιδείνωση. Οδηγεί σε μείωση των διανοητικών ικανοτήτων του ατόμου και μπορεί να προκαλέσει αλλαγές στην προσωπικότητα και στη συμπεριφορά. Μέσω της νευροεπιστήμης που εφαρμόζεται στα ζώα, οι ερευνητές ανακάλυψαν ότι η απώλεια μνήμης που σχετίζεται με την ηλικία ενδεχομένως να είναι αναστρέψιμη χρησιμοποιώντας μια προσέγγιση μεταφοράς γονιδίων.

Σε μελέτες με πιθήκους (National Institute on Aging, 2019), οι επιστήμονες εντόπισαν ότι οι νευρώνες ελέγχου σε μια περιοχή του εγκεφάλου συρρικνώνονται με την ηλικία και σταματούν να παράγουν τις ρυθμιστικές χημικές ουσίες που επηρεάζουν τη λογική ικανότητα και τη μνήμη. Εισάγοντας έναν αυξητικό παράγοντα νεύρων στα κύτταρα και ξαναεγχέοντάς τα στους εγκεφάλους των πιθήκων, οι επιστήμονες μπόρεσαν να αποκαταστήσουν τον αριθμό και τη λειτουργία των κυττάρων, παρέχοντας ανεκτίμητες γνώσεις σχετικά με τη δυνατότητα θεραπείας διαταραχών που σχετίζονται με την ηλικία στον άνθρωπο (National Institute on Aging, 2019).

Νόσος του Huntington ή χορεία του Huntington

Πρόκειται για μια νευρολογική διαταραχή που προκαλεί ακούσιες κινήσεις και μειωμένη διανοητική ικανότητα. Προκαλείται από μια ελαττωματική αλληλουχία DNA που δημιουργεί τοξική πρωτεΐνη και βλάπτει τους νευρώνες των ασθενών. Η νόσος του Huntington δεν έχει θεραπεία μέχρι στιγμής, αλλά η νευροεπιστήμη βοηθά στην εξεύρεση λύσης.

Διάφοροι τύποι θεραπείας γονιδιακής επεξεργασίας έχουν εφαρμοστεί μέσω έρευνας τα τελευταία χρόνια αλλά ένα νέο σύστημα που δημιουργήθηκε το 2018 φάνηκε πολλά υποσχόμενο από την άποψη ότι είναι πιο ασφαλές και πιο εξειδικευμένο σε σύγκριση με παλαιότερα (Frontiers Science News, 2018). Αυτό το σύστημα ήταν σε θέση να κόψει έναν κλώνο DNA, να απενεργοποιήσει το ελαττωματικό γονίδιο και να αποτρέψει την παραγωγή της τοξικής πρωτεΐνης, παρέχοντας δεδομένα ζωτικής σημασίας που μπορούν να αξιοποιηθούν σε μια πιθανή μελλοντική θεραπεία για τη νόσο του Huntington.

Σχιζοφρένεια

Είναι μια ψυχιατρική διαταραχή που προκαλεί αναπηρία και χαρακτηρίζεται από μειωμένη αντίληψη της πραγματικότητας με μια σειρά από συμπτώματα όπως ψύχωση και παραισθήσεις. Μέσω της νευροεπιστήμης, οι επιστήμονες έχουν κάνει κάποιες προόδους στην κατηγοριοποίηση των συμπτωμάτων και την ανάθεσή τους σε δομές και λειτουργίες του εγκεφάλου, με στόχο να βοηθήσουν στην ανάπτυξη και βελτίωση στρατηγικών θεραπείας (Strik et al., 2017).

Η νευροεπιστήμη βοηθά επίσης στην προώθηση της έρευνας σε μια εποχή που η ανάπτυξη φαρμάκων για τη σχιζοφρένεια έχει μειωθεί. Οι επιστήμονες ανακάλυψαν τώρα πότε και πού συμβαίνουν οι μεταβολές της ντοπαμίνης στον εγκέφαλο των πασχόντων. Η κατανόηση των συστημάτων νευροδιαβιβαστών και των περιοχών του εγκεφάλου που εμπλέκονται μπορεί να βοηθήσει στον εντοπισμό των βασικών νευροβιολογικών χαρακτηριστικών της σχιζοφρένειας, όπως οι αλλαγές στη νευροχημεία της ντοπαμίνης (Kesby et al., 2018).

Κλινική κατάθλιψη

Η κλινική κατάθλιψη χαρακτηρίζεται από επίμονη χαμηλή διάθεση και έχει αντιμετωπιστεί μέσω διαφόρων κλάδων της νευροεπιστήμης. Μελέτες έχουν χρησιμοποιήσει σαρώσεις εγκεφάλου πριν από μια πορεία θεραπείας για τον εντοπισμό αλλαγών σε άτομα με κατάθλιψη, με ευρήματα που έδειξαν ότι ορισμένοι τύποι θεραπείας λειτούργησαν καλύτερα σε άτομα με σχετικά φυσιολογική ενεργοποίηση βασικού επιπέδου του υπογενούς πρόσθιου περιφερικού φλοιού (sgACC) του εγκεφάλου, ενώ άλλοι λειτούργησαν καλύτερα σε όσους είχαν μη φυσιολογική ενεργοποίηση βασικού επιπέδου sgACC (Roiser, 2015).

Από τέτοιες μελέτες, μπορούν να συγκεντρωθούν δεδομένα και να χρησιμοποιηθούν για την ενημέρωση των επιλογών θεραπείας σε άτομα με κλινική κατάθλιψη. Για παράδειγμα, κάποιοι ασθενείς μπορεί να ανταποκρίνονται καλύτερα σε ψυχολογικές θεραπείες και άλλοι σε φαρμακολογική θεραπεία.

Αυτισμός

Περιλαμβάνοντας ένα ευρύ φάσμα καταστάσεων, ο αυτισμός χαρακτηρίζεται από δυσκολίες στις κοινωνικές δεξιότητες, στη συμπεριφορά, στη λεκτική και μη λεκτική επικοινωνία. Η έρευνα της νευροεπιστήμης συνεισφέρει σημαντικές πληροφορίες σε σχέση με το πότε και πώς διαγιγνώσκεται ο αυτισμός καθώς και για τα χαρακτηριστικά της πάθησης όσον αφορά στην εγκεφαλική δραστηριότητα.

Οι ερευνητές μπόρεσαν να εντοπίσουν τόσο δομικές όσο και λειτουργικές διαφορές στον εγκέφαλο ατόμων με αυτισμό και σχετικές διαταραχές του φάσματος, ανακαλύπτοντας ότι η περιοχή της αμυγδαλής στον εγκέφαλο υπολειτουργεί όταν τα άτομα με αυτισμό προσπαθούν, για παράδειγμα, να «διαβάσουν» εκφράσεις του προσώπου. Επειδή περισσότεροι άνδρες παρά γυναίκες επηρεάζονται από αυτισμό, οι ερευνητές έχουν επίσης διερευνήσει την επίδραση των επιπέδων τεστοστερόνης του εμβρύου, ανακαλύπτοντας ότι τα υψηλότερα επίπεδα προγεννητικής τεστοστερόνης σχετίζονται με μειωμένες κοινωνικές δεξιότητες αλλά μεγαλύτερη προσοχή στη λεπτομέρεια στα βρέφη – δείκτες αυτισμού που θα μπορούσαν να βοηθήσουν στην πρώιμη αναγνώριση του προβλήματος (The University of Cambridge,  2019).

Άγχος

Οι αγχώδεις διαταραχές χαρακτηρίζονται από επίμονα συναισθήματα δυσφορίας, ταραχής ή ανησυχίας. Η σχετική θεραπεία περιλαμβάνει ψυχοθεραπεία ή/και φαρμακευτική αγωγή, με ποικίλους βαθμούς επιτυχίας.

Ωστόσο, μια πρόσφατη ανακάλυψη βασισμένη στη νευροεπιστήμη μπορεί να αλλάξει τον τρόπο σύνθεσης ορισμένων φαρμάκων κατά του άγχους, αφού οι ερευνητές εντόπισαν μια εγκεφαλική οδό που θα μπορούσε να είναι ένας νέος στόχος για φάρμακα που μειώνουν το άγχος.

Αξιολογώντας έναν χημικό αγγελιοφόρο του εγκεφάλου που ονομάζεται NPY (Neuropeptide Y) σε σχέση με την ευαίσθητη στο στρες περιοχή της αμυγδαλής του εγκεφάλου, οι επιστήμονες εντόπισαν το μηχανισμό μέσω του οποίου η χημική ουσία βοηθά στην αναστροφή της απόκρισης στρες που προκαλείται από την ορμόνη CRH. Και οι δύο χημικές ουσίες χρησιμοποιούν τα ίδια κανάλια και οι ερευνητές μπόρεσαν να εντοπίσουν και να αναστείλουν την παραγωγή της πρωτεΐνης που προκαλεί άγχος μέχρι να εξαφανιστούν τελικά τα κανάλια, παρέχοντας έναν πιθανό στόχο για την παραγωγή νέων φαρμάκων (University of Alberta, 2018).

Κατάχρηση ουσιών

Η κατάχρηση ουσιών χαρακτηρίζεται από μοτίβα λανθασμένης χρήσης ουσιών ή αλκοόλ που προκαλούν βλάβες σε κάποιους τομείς της λειτουργιικότητας ενός ατόμου. Τα τελευταία χρόνια, έχει γίνει πολλή έρευνα για τα αίτια της κατάχρησης ουσιών, συμπεριλαμβανομένων νευροεπιστημονικών αξιολογήσεων που αναλύουν πώς οι εξωτερικές επιρροές επηρεάζουν την ασυνείδητη επεξεργασία και οδηγούν σε εθιστική συμπεριφορά.

Μια σειρά παραγόντων συμβάλλουν στην έναρξη του εθισμού και μερικοί νευροεπιστήμονες προτείνουν ότι, εκτός από τη νευροχημική βάση του εθισμού, η κοινωνικοοικονομική κατάσταση ενός ατόμου επηρεάζει την ευημερία του μέσω μη συνειδητής επεξεργασίας, δημιουργώντας μεγαλύτερη ανάγκη για πρόσθετες ανταμοιβές στον εγκέφαλο (Farisco et. al., 2018).

Αυτοί είναι μερικοί μόνο από τους τομείς που σχετίζονται άμεσα με την ψυχολογία, στους οποίους η νευροεπιστήμη κάνει απτή διαφορά. Υπάρχουν πολλοί άλλοι τρόποι με τους οποίους η νευροεπιστήμη ενημερώνει την έρευνα και την επιστημονική γνώση σε ένα ευρύ φάσμα γνωστικών αντικειμένων.

Πως τελικά παντρεύονται οι νευροεπιστήμες με την ψυχολογία?

Υπάρχουν, αναμφισβήτητα, διακριτές διαφορές μεταξύ των κλάδων της νευροεπιστήμης και της ψυχολογίας – αλλά αυτό είναι που κάνει τη σχέση μεταξύ αυτών των δύο τόσο συναρπαστική.

Σε ορισμένες περιπτώσεις η πρόοδος στη νευροεπιστήμη βοηθά στην εδραίωση κάποιας ψυχολογικής θεωρίας. Σε άλλες, η νευροεπιστήμη παρέχει ανακαλύψεις που θέτουν υπό αμφισβήτιση τους κλασικούς τρόπους σκέψης. Εν τω μεταξύ, η ψυχολογία παρέχει ζωτικής σημασίας πληροφόρηση για την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης συμπεριφοράς – το προϊόν όλων αυτών των νευρωνικών διεργασιών.

Σύμφωνα με τον Kevin Fleming, ιδρυτή της Gray Matters International, η νευροεπιστήμη και η ψυχολογία συνεργάζονται και προκαλούν εξίσου η μία την άλλη, γεγονός που προάγει την πρόοδο και στους δύο τομείς.

Όροι και Προϋποθέσεις Αναδημοσίευσης Περιεχομένου

Συγγραφέας άρθρου: Παναγιώτα Δ. Κυπραίου Ψυχολόγος Υγείας (MSc) - Σωματική & Gestalt Ψυχοθεραπεύτρια (ECP) - Επόπτρια Σωματικής Ψυχοθεραπείας - Συντονίστρια Σχολών Γονέων  https://www.psychotherapeia.net.gr

Πηγές

Fleming, K. (2019). The role of neuroscience in psychology Grey Matters | Executive Wellness | Relationship Counseling. https://greymattersintl.com/role-neuroscience-psychology/

Frontiers Science News (2018). Scientists move closer to treatment for Huntington’s disease. https://blog.frontiersin.org/2018/03/06/neuroscience-huntingtons-disease-cure-treatment-crispr-cas9/ 

National Institute on Aging (2019). Alzheimer’s Disease and the Neuroscience of Aging
https://www.nia.nih.gov/about/budget/alzheimers-disease-and-neuroscience-aging-3 

Strik, W., Stegmayer, K., Walther, S., & Dierks, T. (2017). Systems neuroscience of psychosis: Mapping schizophrenia symptoms onto Brain Systems. Karger Publishers. https://karger.com/nps/article/75/3/100/233892/Systems-Neuroscience-of-Psychosis-Mapping

Kesby, J., Eyles, D., McGrath, J., & Scott, J. (2018). Dopamine, psychosis and schizophrenia: The widening gap between basic and clinical neuroscience. Nature News. https://www.nature.com/articles/s41398-017-0071-9

Roiser, J. (2015). What has neuroscience ever done for us? The Psychologist Vol.28 (pp.284-287) https://thepsychologist.bps.org.uk/volume-28/april-2015/what-has-neuroscience-ever-done-us 

Cambridge Neuroscience; The University of Cambridge (2019). The Autistic Brain https://www.neuroscience.cam.ac.uk/research/cameos/AutisticBrain.php 

University of Alberta (2018). Possible New Pathway to Treat Anxiety NeuroscienceNews. https://neurosciencenews.com/crh-genetics-anxiety-9344/ Date Accessed: 07/12/19.

Farisco, M., Evers, K., & Changeux, J.-P. (2018). Drug addiction: From neuroscience to ethics. Frontiers. https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fpsyt.2018.00595/full