Λόγω του έντονα ενεργοποιημένου νευρικού τους συστήματος και της γενικής έλλειψης εμπιστοσύνης στον εαυτό τους / στους άλλους, αναδύονται χαρακτηριστικά μοτίβα συμπεριφοράς στα παιδιά που μεγαλώνουν με ναρκισσιστικούς γονείς. 

Αναγκαστικά, καταστέλλουν τις ανάγκες τους για να αποφύγουν τον θυμό ή την τιμωρία. Συχνά, αισθάνονται αόρατα και δεν έχουν υγιή αυτοεικόνα ή όρια επειδή κυριαρχούν οι ανάγκες των γονιών τους. Γενικότερα, μπορεί να αντιμετωπίσουν μια σειρά από μακροπρόθεσμες επιπτώσεις που σχετίζονται με την αυτοεκτίμηση, την αυτοπεποίθηση, τους ανθρώπινους δεσμούς και τις σχέσεις.

Ας δούμε τις επιδράσεις που μπορεί να έχει το να ανατρέφεσαι από ναρκισσιστικό γονέα.

Ζητήματα ανασφαλούς προσκόλλησης και εμπιστοσύνης

Η ναρκισσιστική ανατροφή των παιδιών οδηγεί σε ανασφαλείς δεσμούς, γεγονός που εμποδίζει την ανάπτυξη μιας ασφαλούς συναισθηματικής βάσης και έχει ως αποτέλεσμα στην ενήλικη ζωή να παλεύουν με θέματα εμπιστοσύνης και είτε να γίνονται υπερβολικά ανεξάρτητοι είτε υπερβολικά εξαρτημένοι από τους άλλους. Ενδεχομένως να αποφεύγουν την οικειότητα ή να επιζητούν υπερβολική προσοχή.

Συμμόρφωση, συνεξάρτηση, τελειομανία και ευχαρίστηση των άλλων

Μέσα από ένα υπερ-ενεργοποιημένο νευρικό σύστημα και την ανάγκη να σταθεροποιηθεί το χάος, συχνά προκύπτει μια μορφή τελειομανίας: η συμμόρφωση και η συνεξάρτηση. Συνήθως το παιδί μαθαίνει, μέσα από πειραματισμό, τρόπους με τους οποίους μπορεί να αποφύγει τις εκρήξεις και την κριτική του ναρκισσιστικού γονέα. Μαθαίνει ότι το «άριστα» ή οι υψηλές επιδόσεις σε εξωσχολικές δραστηριότητες ή το να έχει ένα τέλεια τακτοποιημένο δωμάτιο, θα του φέρει υψηλή αποδοχή και λιγότερη κριτική. Σταδιακά, υιοθετεί συμπεριφορές που αποδεικνύονται αποτελεσματικές στο να καταστέλλουν το χάος και παρέχουν κάποιο είδος ηρεμίας και προβλεψιμότητας. Για παράδειγμα, να είναι υπάκουο, ίσως ακόμη και να επαινεί τον γονέα. Εν ολίγοις μαθαίνει πως να τον ευχαριστεί. Ως εκ τούτου, μπορεί να αρχίσει να λειτουργεί «τέλεια» στη ζωή του, χάνοντας πολλές φορές την αυθεντική αίσθηση του εαυτού του. Το παιδί μπορεί να φαίνεται εξωτερικά ότι έχει υψηλή λειτουργικότητα, αλλά σιωπηλά ενδεχομένως να επιδίδεται σε αυτοκαταστροφική συμπεριφορά. Στην ενήλικη ζωή, συνεχίζει αυτό το μοτίβο στις σχέσεις του – ανακαλύπτοντας πώς ακριβώς να ευχαριστεί τους άλλους και να παρατείνει / χειραγωγεί μια κατάσταση ή μια σχέση. Ωστόσο, ευαρεστώντας διαρκώς τους άλλους, δεν αποκτά επαφή με τον αυθεντικό του εαυτό.

Έλλειψη Ταυτότητας

Μεγαλώνοντας με ασταθείς, απρόβλεπτους γονείς, τα παιδιά μαθαίνουν να ελαχιστοποιούν την παρουσία και τα συναισθήματά τους, να αποφεύγουν πιθανά ερεθίσματα έκρηξης των γονιών τους, να υιοθετούν συμπεριφορές ευχαρίστησης των άλλων και να φοβούνται τη συναισθηματική έκφραση.

Η έλλειψη ταυτότητας είναι κοινό χαρακτηριστικό στους ενήλικες που ανατράφηκαν σε ναρκισσιστικό περιβάλλον. Το να ευχαριστείς ή να μην προκαλείς τον ναρκισσιστικό γονέα συχνά γίνεται η κύρια προτεραιότητά σου ως παιδί. Αυτό μπορεί να φαινόταν με υποταγή, σιωπή, το να είσαι τέλειος, απόσυρση ή αποσύνδεση. Ως ενήλικας, δεν είσαι σίγουρος για το ποιες είναι οι ανάγκες σου, ποια είναι τα θέλω σου ή γενικά ποιός είσαι. Αυτό μπορεί να εκδηλωθεί ως δυσκολία στη λήψη αποφάσεων, στην επιλογή μιας επαγγελματικής πορείας, στην επιλογή ενός μονοπατιού ζωής ή ακόμα και στο να γνωρίζεις τι θέλεις να φας για δείπνο.

Ενοχή και ντροπή στον καθορισμό ορίων

Τα παιδιά των ναρκισσιστικών γονέων δεν διδάσκονται υγιή όρια. Έτσι, στην ενήλικη ζωή, δεν έχουν μάθει να οριοθετούνται σε επίπεδο ψυχικό, συναισθηματικό, σωματικό, σεξουαλικό, ενέργειας και χρόνου. 

Μπορεί να έχουν πολύ διαπερατά / ελαστικά όρια, επιτρέποντας στους άλλους να εισέλθουν στον συναισθηματικό και σωματικό τους  κόσμο ή να διατηρούν πολύ άκαμπτα όρια κρατώντας τους άλλους έξω. Επειδή δεν ένιωθαν ασφαλείς να θέσουν όρια, να λένε «όχι» ή να σέβονται τους προσωπικούς τους περιορισμούς, δεν το κάνουν ούτε στην ενηλικίωση. Επιπλέον, όταν χρειάζεται να πουν «όχι» σε ένα αίτημα ή να θέσουν κάποιο άλλο όριο, αυτό τους προκαλεί συναισθήματα ενοχής και ντροπής.

Οργή

Συχνά, το τραύμα της ναρκισσιστικής ανατροφής εμφανίζεται ως οργή. Ο θυμός είναι ένα κοινό συναίσθημα για όσους έχουν βιώσει άδικη μεταχείριση και ακυρωτικά περιβάλλοντα κατά την παιδική ηλικία. Σε συνδυασμό με ένα υπερφορτωμένο νευρικό σύστημα, την ανικανότητα να ρυθμίσεις τα συναισθήματά σου και το να είσαι ιδιαίτερα ευαίσθητος σε εξωτερικά ερεθίσματα (να σου φωνάζουν, να τσακώνεσαι με τον σύντροφό σου, να σου κορνάρουν, να σου μιλάνε με άσχημο τόνο κ.λπ.), είναι αδύνατο να κατευνάσεις το σώμα και το μυαλό σου ώστε να ισορροπείς μέσα σου και να νιώθεις ότι έχεις υποστήριξη. Αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει σε αδυναμία έκφρασης αυτής της υπερέντασης ως οτιδήποτε άλλο εκτός από οργή.

Εθισμός & Αποσύνδεση

Ο εθισμός αναφέρεται στην επαναλαμβανόμενη και «κατ'αναγκη» χρήση οποιουδήποτε μέσου για να αντιμετωπίσεις τον πόνο ενός τραύματος που δεν έχει επουλωθεί - κατάχρηση ουσιών, σεξ, εργασία, σχέσεις, φαγητό κ.λπ. Επειδή οι ενήλικες που ανατράφηκαν από ναρκισσιστικούς γονείς διατηρούν παιδικά τραύματα με συνοδό πόνο, θυμό, θλίψη, και ένα εξαιρετικά ευαίσθητο νευρικό σύστημα, συχνά χρειάζονται μια διέξοδο, μια εκτόνωση. Αυτή η διέξοδος μπορεί να «μουδιάζει» προσωρινά τον πόνο και την απορρύθμιση των τραυματικών εμπειριών, αλλά αυτή η «ανακούφιση» δεν μπορεί ποτέ να έχει διάρκεια.

Εσωτερικευμένη ντροπή

Το «ακυρωτικό» περιβάλλον και το συνεχές απρόβλεπτο, συχνά οδηγεί το παιδί να εσωτερικεύει αίσθημα  ντροπής επειδή δεν είναι αρκετά καλό στα μάτια του ναρκισσιστικού γονέα. Παρόλο που είναι θυμωμένο με τον γονέα, το παιδί στρέφει το θυμό του προς τα μέσα, κατηγορώντας τον εαυτό του επειδή δεν μπορεί να σταθεροποιήσει το χάος και να ανταποκριθεί στις ανέφικτες προσδοκίες του γονέα. Αυτό οδηγεί σε περαιτέρω αμφισβήτηση της δικής του πραγματικότητας και εμπειριών. Δηλώσεις ή σκέψεις όπως, «Είμαι τόσο ανόητος!», «Δεν μπορώ να κάνω τίποτα σωστά!», «Έπρεπε να το είχα δει αυτό να έρχεται», «Είμαι απαίσιος», «Είμαι κακός», είναι συνήθεις σκέψεις σε παιδιά ναρκισσιστικών γονέων.

Σύγχυση και προδοσία του εαυτού

Το παιδί δεν μπορεί να ξεχωρίσει «το καλό από το κακό» και ως εκ τούτου δεν μπορεί να ρυθμίσει ή να ελέγξει τα συναισθήματά του ή τις συναισθηματικές του αντιδράσεις. Αυτό συχνά οδηγεί σε προδοσία του εαυτού διαφόρων ειδών –  να μη γνωρίζεις ποιός είσαι, ποιες είναι οι ανάγκες σου ή ποιες είναι οι επιθυμίες σου. Σε αυτό το στάδιο, μπορεί να εκδηλωθεί κατάθλιψη, άγχος, κρίσεις πανικού και κρίσεις ταυτότητας, και να οδηγήσει σε συμπεριφορές αυτοτραυματισμού ή βίαιες συμπεριφορές προς τους άλλους. Μπορεί το παιδί να ασκεί έλεγχο σε φιλίες / εξωσχολικές δραστηριότητες λόγω ενός εσωτερικευμένου αισθήματος αβοηθησίας. Μπορεί εξίσου συχνά το παιδί να είναι αποτραβηγμένο και απομονωμένο, να φοβάται να εμπλακεί σε διαπροσωπικές σχέσεις.

Προσωρινός ή «κενός» έπαινος

Μέσω της συμμόρφωσης, το παιδί συνήθως κερδίζει προσωρινό ή «κενό» έπαινο από τον ναρκισσιστικό γονέα. Αυτό μοιάζει με θετική επιβεβαίωση για την απόδοση και εγκώμια αγάπης υπό όρους. Έτσι, το παιδί μπορεί να πιστεύει ότι ίσως έχει μάθει πώς να κατευνάζει τη διάθεση του γονέα και να έχει ελπίδα για τις ικανότητές του να διατηρήσει αυτό το επίπεδο ελέγχου στη σχέση. Ωστόσο, η ασταθής συναισθηματική διάθεση του ναρκισσιστικού γονέα θα επανέλθει και το παιδί μαθαίνει περαιτέρω να μην εμπιστεύεται τον εαυτό του, οδηγώντας συχνά σε περισσότερη ντροπή, κατάθλιψη και άγχος.

Σύνδρομο του απατεώνα: Τα άτομα που έχουν ανατραφεί από ναρκισσιστικούς γονείς συχνά αμφιβάλλουν για την αξία, τα ταλέντα και τις επιτυχίες τους λόγω της συνεχούς υποτίμησης και χειραγώγησης που δέχτηκαν κατά την παιδική ηλικία. Αυτό ευνοεί το σύνδρομο του απατεώνα (Clance and Imes, 1978) όπου νιώθεις πως θα εκτεθείς ως «απατεώνας», γιατί δυσκολεύεσαι να αποδεχτείς τις ικανότητες και τα επιτεύγματά σου και φοβάσαι ότι οι άλλοι θα αντιληφθούν πως δεν είσαι τελικά τόσο ικανός.

Χρόνια αυτοκατηγορία: Είτε είναι φανερά κακοποιητικοί είτε συναισθηματικά παραμελητικοί, οι ναρκισσιστικοί γονείς κάνουν τα παιδιά τους να εσωτερικεύουν την ευθύνη, κάτι που τους κάνει να επωμίζονται περιττές ευθύνες ως ενήλικες, ακόμη και σε καταστάσεις που δεν είναι δικό τους λάθος, προκειμένου να διατηρήσουν την οικογενειακή αρμονία.

Αναποφασιστικότητα και ενοχές: Τα παιδιά ναρκισσιστικών γονέων στην ενήλικη ζωή δυσκολεύονται να πάρουν αποφάσεις ή να δώσουν προτεραιότητα στις ανάγκες τους λόγω της ριζωμένης ενοχής να βάλουν τον εαυτό τους πρώτο. Αυτό οφείλεται στην εξαρτημένη μάθηση να δίνουν προτεραιότητα στις ανάγκες των γονιών τους.

Δίλημμα αγάπης και αφοσίωσης: Παρά την μακροχρόνια χειραγώγηση και κακοποίηση, τα άτομα που έχουν ανατραφεί από  ναρκισσιστικούς γονείς παλεύουν με την ενοχή, δυσκολεύονται να κρατήσουν αποστάσεις από τον ναρκισσιστικό γονέα και συχνά συνάπτουν σχέσεις με παρόμοια ναρκισσιστικούς συντρόφους λόγω της εξοικείωσής τους με την αγάπη υπό όρους.

Δύναμη και ανθεκτικότητα: Παρά την γεμάτη προκλήσεις ανατροφή τους, ως ενήλικες, τα παιδιά ναρκισσιστικών γονέων συχνά επιδεικνύουν ανθεκτικότητα, συμπόνια και ικανότητα να δημιουργούν υγιείς σχέσεις, γεγονός που αναδεικνύει τη δυνατότητα για ανάκαμψη και προσωπική ανάπτυξη.

Γονεοποίηση του παιδιού και ρόλος φροντιστή: Τα παιδιά των ναρκισσιστικών γονέων μεγαλώνουν φροντίζοντας τα συναισθήματα και τις ανάγκες των γονιών τους. ΄Ετσι η ενήλικη ζωή τους διαμορφώνεται γύρω από την ευχαρίστηση και τη φροντίδα των άλλων, συχνά επιδιώκοντας επαγγέλματα παροχής βοήθειας για να διαιωνίσουν αυτόν τον ρόλο φροντίδας.

Χωρίς παρέμβαση, κάποιοι μπορεί να μιμηθούν τους ναρκισσιστικούς γονείς τους, διαιωνίζοντας το καταστροφικό μοτίβο στις μελλοντικές γενιές.

Όροι και Προϋποθέσεις Αναδημοσίευσης Περιεχομένου

Συγγραφέας άρθρου: Παναγιώτα Δ. Κυπραίου Ψυχολόγος Υγείας (MSc) - Σωματική & Gestalt Ψυχοθεραπεύτρια (ECP) - Επόπτρια Σωματικής Ψυχοθεραπείας - Συντονίστρια Σχολών Γονέων  https://www.psychotherapeia.net.gr

Πηγές

Cramer, P. (2019). Narcissism and attachment. Journal of Nervous & Mental Disease, 207(2), 69–75. https://doi.org/10.1097/nmd.0000000000000919 https://doi.org/10.14744/dajpns.2020.00107

Hart, C. M., Bush-Evans, R. D., Hepper, E. G., & Hickman, H. M. (2017). The children of narcissus: Insights into narcissists’ parenting styles. Personality and Individual Differences, 117, 249–254. https://doi-org.libservprd.bridgew.edu/10.1016/j.paid.2017.06

Horton, R. S. (2021). Parenthood, subjective well-being, and the moderating effects of parent narcissism. Journal of Individual Differences, 42(2), 57–63. https://doi- org.libservprd.bridgew.edu/10.1027/1614-0001/a000329

Miller, J. D., Back, M. D., Lynam, D. R., & Wright, A. G. C. (2021). Narcissism Today: What we Know and What we Need to Learn. Current Directions in Psychological Science, 30(6), 519–525. https://doi.org/10.1177/09637214211044109

Palumbo, Amy. (2023). Narcissistic Parenting and its Effects on Parenting Styles and Child Development. In BSU Honors Program Theses and Projects. Item 625. https://vc.bridgew.edu/honors_proj/ 625

Reis, S., Huxley, E., Eng Yong Feng, B., & Grenyer, B. F. S. (2021). Pathological narcissism and emotional responses to rejection: The impact of adult attachment. Frontiers in Psychology, 12. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.679168

Starbird, A. D., & Story, P. A. (2020). Consequences of childhood memories: Narcissism, malevolent, and benevolent childhood experiences. Child Abuse & Neglect, 108, 104656. https://doi.org/10.1016/j.chiabu.2020.104656